ފޯނު ރިންގުވާން ފެށުމާއެކު، ވައިބާއިން އަންނަނީ އާއިލާގެ މެންބަރެއްގެ އަޑުން ފޮނުވާފައިވާ އޯޑިއޯ މެސެޖެކެވެ. އެ މެސެޖުގައި ވަރަށް އަވަހަށް ފައިސާ ޓްރާންސްފަރކޮށްދިނުމަށް އެދިފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ހަގީގަތުގައި އެ މީހާގެ އަޑެއް ނޫނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވައިބާއާއި ޓެލެގްރާމް ފަދަ އެޕްލިކޭޝަންތަކަކީ ދިރިއުޅުމުގެ މުހިންމު ބަޔަކަށް ވެފައިވާއިރު، ހަމައެކަނި ލޮލަށް ފެންނަ ނުވަތަ ކަންފަތަށް އިވޭ ކަންކަމަށް އިތުބާރުކުރުމަކީ މިހާރު ރައްކާތެރި ކަމެއް ނޫނެވެ. އާޓިފިޝަލް އިންޓެލިޖެންސް (އޭއައި) ބޭނުންކޮށްގެން އުފައްދާ ޑީޕްފޭކް ވީޑިއޯތަކާއި، އަޑު ކްލޯންކޮށްގެން ހަދާފައިވާ އޯޑިއޯތައް ފެތުރޭ މިންވަރު ވަނީ އިންތިހާއަށް އިތުރުވެފައެވެ.
ދިވެހި ފުލުހުންގެ ހިދުމަތުގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ހަ މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ސައިބަކްރައިމްގެ މައްސަލަތައް ވަނީ އޭގެ ކުރީ އަހަރާ އަޅައި ބަލާއިރު ދެގުނައަށް ވުރެ އިތުރުވެފައެވެ. އެގޮތުން 1،053 މައްސަލަ ރިޕޯޓުކޮށްފައިވާއިރު، ސޯޝަލް މީޑިއާ މެދުވެރިކޮށް ހިންގާ ސްކޭމްތައް ވަނީ 626 އިންސައްތަ އިތުރުވެފައެވެ. އޮންލައިން ވިޔަފާރީގެ ނަމުގައި ހިންގާ ސްކޭމްތައް ވެސް 439 އިންސައްތަ އިތުރުވެފައިވާއިރު، ޓެލެގްރާމް މެދުވެރިކޮށް ހިންގާ ސްކޭމްތައް ވަނީ 137.5 އިންސައްތަ އިތުރުވެފައެވެ. ރާއްޖޭގެ އާބާދީގެ 84.7 އިންސައްތަ މީހުން އިންޓަނެޓު ބޭނުންކުރާއިރު، އޭގެ ތެރެއިން 72 އިންސައްތަ މީހުންނަކީ ސޯޝަލް މީޑިއާ ބޭނުންކުރާ މީހުންނެވެ. އެހެންކަމުން، "މިއީ އަސްލާ ވައްތަރު އެއްޗެކޭ" ނުވަތަ "މިއީ ރައްޓެއްސަކު ފޮނުވި މެސެޖެކޭ" ބުނެ އިތުބާރުކުރެވޭކަށް މިހާރަކު ނެތެވެ. ޓެކްނޮލޮޖީގެ ކުރިއެރުމާއެކު، އޮޅުވާލުންތައް ވަނީ ކުރިން ދުވަހަކުވެސް ނުދެކޭހާ ފުރިހަމަވެފައެވެ.
މިފަދަ އޮޅުވާލުންތަކުން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައި އެންމެ ފުރަތަމަ ބޭނުންވަނީ ކަންކަމާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ ވިސްނުމެކެވެ. ހާއްސަކޮށް މީހުންގެ ޖަޒުބާތުތަކާ ކުޅެލާ ފަދަ، ބިރުވެރިކަން ނުވަތަ ކަންބޮޑުވުން އުފައްދާ ޒާތުގެ ވައިރަލް މެސެޖުތަކަށް ސަމާލުވާން ޖެހެއެވެ. މިފަދަ މެސެޖުތައް ފަރުމާކޮށްފައި ހުންނަނީ މީހުންނަށް ވިސްނާލުމުގެ ފުރުސަތު ނުދީ ވަގުތުން އެހެން މީހުންނަށް ފޯވާޑްކުރުމަށް ބާރުއަޅާ ގޮތަށެވެ.
މިކަމާ ދެކޮޅަށް މަސައްކަތްކުރުމަށްޓަކައި، ނޫސްވެރިން ބޭނުންކުރާ އުސޫލުތައް އާންމު ދިރިއުޅުމުގައި ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. އެއީ ކާކު، ކޮން އެއްޗެއް، ކޮން ތާކު، ކޮން އިރަކު، އަދި ކީއްވެގެންތޯ އުފައްދާ ސުވާލުތަކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ޑިޖިޓަލް ލިޓަރަސީ ދިރާސާކުރާ މާހިރެއް ކަމަށްވާ މައިކް ކޯލްފީލްޑް ތައާރަފުކޮށްފައިވާ "ސިފްޓް" (SIFT) އުސޫލަކީ ވެސް ވަރަށް ބޭނުންތެރި އުސޫލެކެވެ. މި އުސޫލުގައި ހިމެނެނީ، މަޑުކޮށްލުން (Stop)، މަސްދަރު ހޯދައި ބެލުން (Investigate the source)، އިތުރު ރިޕޯޓުތައް ހޯދުން (Find better coverage)، އަދި އަސްލާ ހަމައަށް ވާސިލުވުން (Trace claims) އެވެ. އާއިލީ ވައިބާ ގްރޫޕަކަށް އަންނަ ސިހުންގެނުވާ ފަދަ ހަބަރެއްގެ ލިންކެއް ފޯވާޑްކުރުމުގެ ކުރިން މި އުސޫލުތައް ބޭނުންކުރުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. ފައިސާއާ ގުޅޭ ކަމެއް ނުވަތަ ސިއްހަތާ ގުޅޭ ކަމެއް ނަމަ، މައުލޫމާތުގެ ސައްހަކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް ދޭ ސަމާލުކަން އިތުރުކުރަން ޖެހެއެވެ.
މައުލޫމާތުގެ ސައްހަކަން ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި އާންމުންނަށް ބޭނުންކުރެވިދާނެ ޑިޖިޓަލް ވަސީލަތްތަކެއް ހުރެއެވެ. އެންމެ ފުރަތަމަ ކަމަކީ ކޮންޓެންޓް ކްރެޑެންޝަލްސް (ސީޓޫޕީއޭ) ހުރިތޯ ބެލުމެވެ. މިއީ ކާބޯތަކެތީގައި ހުންނަ ނިއުޓްރިޝަން ލޭބަލް ފަދައިން، އެ ފޮޓޯއެއް ނުވަތަ ވީޑިއޯއެއް އުފައްދާފައިވަނީ އޭއައި ބޭނުންކޮށްގެންތޯ އަންގައިދޭ ޑިޖިޓަލް ލޭބަލެކެވެ. ގޫގުލް އަދި މެޓާ ފަދަ ބޮޑެތި ކުންފުނިތަކުން މިހާރު އަންނަނީ މި ލޭބަލްތައް ބޭނުންކުރަމުންނެވެ. ނަމަވެސް މި ލޭބަލް ނެތުމަކީ އެއީ ސައްހަ އެއްޗަކަށް ނުވުމެއް ނޫނެވެ. އާންމު ދިރިއުޅުމުގައި މައުލޫމާތު ކަށަވަރުކުރުމަށް އެންމެ ބޮޑަށް އެހީތެރިވެދޭ އެއް ވަސީލަތަކީ ރިވާސް އިމޭޖް ސާޗްއެވެ. ފޮޓޯއެއްގެ އަސްލު ހޯދުމަށްޓަކައި ގޫގުލް ލެންސް ނުވަތަ އިންވިޑް ފަދަ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. މި ވަސީލަތްތަކުގެ އެހީގައި، އެ ފޮޓޯއަކީ މާ ކުރީގެ ހާދިސާއެއްގެ ފޮޓޯއެއްތޯ ނުވަތަ އެހެން ކޮންޓެކްސްޓެއްގައި ބޭނުންކޮށްފައިވާ ފޮޓޯއެއްތޯ ދެނެގަނެވޭނެއެވެ.
އޭއައި ބޭނުންކޮށްގެން ހަދާފައިވާ ފޮޓޯތަކުގައި އާދަޔާ ހިލާފަށް އަތުގެ އިނގިލިތައް ހުންނަ ގޮތާއި، އައްލިކަން ހުންނަ ގޮތާއި، އަދި ވީޑިއޯތަކުގައި އަޑާއި ތުންފަތުގެ ހަރަކާތް ދިމާނުވުން ފަދަ ކަންކަން ފާހަގަކުރެވިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް، ޒަމާނީ އޭއައި ޖެނެރޭޓަރުތަކުން އުފައްދާ ތަކެތި ވަރަށް ފުރިހަމަވާނެތީ، ހަމައެކަނި ލޮލަށް ފެންނަ ފެނުމަށް ބަރޯސާވުމަކީ ރައްކާތެރި ގޮތެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން މިފަދަ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ.
ފޮޓޯއާއި ވީޑިއޯގެ އިތުރުން، އޭއައި ބޭނުންކޮށްގެން މީހުންގެ އަޑު ކްލޯންކޮށްގެން ހިންގާ ސްކޭމްތައް (ވިޝިންގ) ރާއްޖޭގައި އަންނަނީ އިތުރުވަމުންނެވެ. ސޯޝަލް މީޑިއާގައި އާންމުކޮށްފައި ހުންނަ ވީޑިއޯއަކުން ނަގާ މަދު ސިކުންތުކޮޅެއްގެ އަޑުން، ސްކޭމަރުންނަށް އެ މީހެއްގެ އަޑު ކްލޯންކުރެވެއެވެ. އެއަށްފަހު، އާއިލާގެ މީހަކަށް ގުޅައި، އެކްސިޑެންޓެއް ވެގެން ނުވަތަ އެ ނޫންވެސް ކުއްލި ހާލަތެއް ދިމާވެގެން ވަގުތުން ފައިސާ ފޮނުވައިދިނުމަށް އެދެއެވެ. ފުލުހުންގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި 2025 ވަނަ އަހަރުގެ މާޗު މަހު އެކަނިވެސް މާލީ ސްކޭމްތަކުގެ ސަބަބުން 1.68 މިލިއަން ރުފިޔާ ވަނީ ގެއްލިފައެވެ. އަދި އޮކްޓޯބަރު މަހު 1.28 މިލިއަން ރުފިޔާ ގެއްލިފައިވެއެވެ.
މިފަދަ ސްކޭމްތަކުން ރައްކާތެރިވުމަށްޓަކައި، އާއިލާގެ މެންބަރުންގެ މެދުގައި ކުއްލި ހާލަތްތަކުގައި ބޭނުންކުރާނެ ހާއްސަ ސިއްރު ބަހެއް ނުވަތަ ކޯޑެއް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. އަދި ފައިސާއަށް އެދި ޝައްކުވާ ފަދަ ކޯލެއް އަތުވެއްޖެނަމަ، ވަގުތުން ފޯނު ކަނޑާލުމަށްފަހު، އެ މީހެއްގެ އަސްލު ނަންބަރަށް ގުޅައިގެން ކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތް އޮޅުންފިލުވުން މުހިންމެވެ. މިފަދަ ކަމެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ، ލަސްނުކޮށް ފުލުހުންގެ އެންޓި-ސްކޭމް ސެންޓަރުގެ ހޮޓްލައިން 125 އަށް ގުޅައި ރިޕޯޓުކުރުމަށް ފުލުހުން އިރުޝާދުދެއެވެ. ފައިސާގެ މުއާމަލާތެއް ކުރުމުގެ ކުރިން އަބަދުވެސް ދެވަނަ ފަހަރަށް ވިސްނާލައި، އެއީ ކާކުކަން ޔަގީންކުރުމަކީ އަމިއްލަ މުދާ ރައްކާތެރިކުރުމަށް އެޅޭނެ އެންމެ މުހިންމު ފިޔަވަޅެވެ.
މައުލޫމާތުގެ ސައްހަކަން ކަށަވަރުކުރުމުގެ އާދަތައް އެކި އުމުރުފުރާތަކާ ގުޅޭ ގޮތަށް ބައްޓަންކުރަން ޖެހެއެވެ. އިންޓަނެޓުގައި ގިނަ ވަގުތު ހޭދަކުރާ ޒުވާނުންނަށް ގިނަ އަދަދަކަށް އޭއައި އުފެއްދުންތައް ފެންނާނެއެވެ. އެހެންކަމުން އެއް ފީޑެއްގައި ތިރިއަށް ސްކްރޯލްކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އާ ޓެބްތައް ހުޅުވައިގެން މައުލޫމާތުގެ މަސްދަރުތައް ހޯދައި ބެލުމުގެ އާދަ (ލެޓަރަލް ރީޑިންގ) އަށަގަންނުވަން ޖެހެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން، އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނަކީ ސްކޭމަރުންގެ އަމާޒަކަށް ގިނައިން ވާ ބަޔަކަށް ވާއިރު، އެ މީހުންނަށް ފެންނަ ދަންނަ ނަންތަކަށް އަވަހަށް އިތުބާރުކުރެވެއެވެ.
ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، ޑިޖިޓަލް ލިޓަރަސީގެ ކުރު ތަމްރީނުތަކުން ވެސް އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނަށް ބޮޑެތި ފައިދާތަކެއް ކުރެއެވެ. އެހެންކަމުން، ޝައްކުވާ ފަދަ މެސެޖެއް ލިބުމުން އާއިލާގެ ޒުވާން ކުއްޖެއްގެ ކައިރީގައި އަހައިގެން ފޮޓޯއެއްގެ އަސްލު ހޯދުމަށް މަސައްކަތްކުރުމާއި، ހަމައެކަނި އިތުބާރުހުރި ނޫސްތަކާއި ރަސްމީ އިދާރާތަކުގެ މައުލޫމާތަށް ބަރޯސާވުމަކީ އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނަށް ކުރެވިދާނެ ވަރަށް މުހިންމު ކަންކަމެވެ. އާއިލާގެ ތެރޭގައި މިފަދަ ކަންކަމާ މަޝްވަރާކޮށް، އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީތެރިވުމަކީ މުޅި އާއިލާ ރައްކާތެރިކޮށްދޭނެ ކަމެކެވެ.
ކޮންމެ މީހަކުވެސް މެސެޖެއް ފޯވާޑްކުރުމުގެ ކުރިން 60 ސިކުންތުގެ ކުރު ޗެކްލިސްޓެއް ބޭނުންކުރުމަކީ މުޖުތަމައުގެ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް އެޅޭނެ މުހިންމު ފިޔަވަޅެކެވެ. މެސެޖު ފެނުމުން ކުރެވޭ އިހުސާސްތަކަށް ސަމާލުވެ، މަޑުކޮށްލާށެވެ. އޭއައި ލޭބަލެއް އިންތޯ ބަލައި، ފޮޓޯ ނުވަތަ ވީޑިއޯ ރިވާސް ސާޗްކޮށްލާށެވެ. އަދި ސިފްޓް އުސޫލު ބޭނުންކޮށްގެން، އިތުބާރުހުރި ނޫސްތަކުން އެ ހަބަރެއް ގެނެސްދީފައިވޭތޯ ބަލާށެވެ. އޭއައި އުފެއްދުންތައް ދެނެގަންނަ ޓޫލްތަކަކީ 100 އިންސައްތަ ޔަގީންކަންދޭ އެއްޗެހި ނޫންކަން ދަންނަން ޖެހެއެވެ.
ޓެކްނޮލޮޖީ ކުރިއަރަމުންދާ ވަރަކަށް އޮޅުވާލުންތައް ވެސް ދާނީ ފުރިހަމަވަމުންނެވެ. އެހެންކަމުން، އެންމެ ވަރުގަދަ ހަތިޔާރަކީ އިންސާނާގެ އަމިއްލަ ވިސްނުމާއި ބުއްދިއެވެ. މައުލޫމާތެއް ފެތުރުމުގެ ކުރިން އޭގެ ސައްހަކަން ކަށަވަރުކުރުމަކީ ކޮންމެ ފަރުދެއްގެ ވެސް ޒިންމާއެކެވެ. ފުރަތަމަ ކަށަވަރުކުރާށެވެ. ފޯވާޑްކުރާނީ އޭގެ ފަހުންނެވެ. މި އާދަތަކުގެ ސަބަބުން އަމިއްލަ ނަފްސާއި އާއިލާ އަދި މުޅި މުޖުތަމައު މިފަދަ ނުރައްކާތަކުން ސަލާމަތްކުރެވޭނެއެވެ. ދެން ފަހަރަކު ވައިބާއިން ޝައްކުވާ ފަދަ މެސެޖެއް ލިބުމުން، ވަގުތުން ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ ބަދަލުގައި، ފުރަތަމަ އެ މެސެޖުގެ ސައްހަކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް ހަނދާން ބަހައްޓާށެވެ.